روانشناس و کارشناس خانواده علل روانشناختی کاهش تمایل جوانان به ازدواج و رغبت نداشتن برخی خانواده‌ها برای فرزندآوری را تشریح کرد.
به گزارش کیهان، اخیراً اخبار نگران‌کننده‌ای از کاهش آمار ازدواج و رشد تعداد افراد مجرد در کشور منتشر شده است، آن هم در شرایطی که علاوه بر هشدار چندین‌ساله رهبر شهید، بسیاری از کارشناسان و متخصصان، اخیراً رهبر انقلاب نیز نسبت به کاهش جمعیت کشور هشدار داده‌اند. یکی از مسائل دخیل در این امر، کاهش تمایل به ازدواج و کم‌میلی به فرزندآوری حتی در بین کسانی است که مشکلات و موانع اقتصادی را نیز ندارند.
درباره کاهش انگیزه مجردها برای ازدواج که تعداد آنها از 13میلیون نفر نیز فراتر رفته است، معمولاً دلایلی چون مسائل اقتصادی و معیشتی، مسکن، اشتغال ناپایدار، تاخیر در پرداخت وام ازدواج و... مطرح می‌شود که قابل‌تامل و غیرقابل‌انکار است، اما اگر با نگاهی منصفانه بنگریم، جدا از موانع اقتصادی و فرهنگی، یکسری عوامل روانشناختی و شخصیتی نیز در کاهش تن دادن جوانان به ازدواج و همچنین فرزندآوری موثر هستند. به همین بهانه، با «محسن پوراحمد خمینی»، روانشناس و کارشناس خانواده به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا تحلیل روانشناختی ترس یا بی‌میلی از ازدواج و سپس عدم تمایل به فرزندآوری را در بین برخی افراد و خانواده‌ها بررسی کنیم.
لایه‌های پنهان روانی و فرهنگی ترس از ازدواج و فرزندآوری
محسن پوراحمدخمینی در این رابطه به کیهان گفت: وقتی آمار ۱۳میلیون مجرد و رشد بی‌سابقه سن ازدواج را می‌شنویم، دو نوع واکنش در جامعه دیده می‌شود: یک گروه فقط انگشت اتهام به سوی اقتصاد و گرانی دراز می‌کنند و گروه دیگر، جوانان را به «تنبلی» یا «بی‌مسئولیتی» متهم می‌کنند. اما به عنوان یک روانشناس معتقدم که هر دوی این نگاه‌ها ساده‌انگارانه است. بله، مشکلات اقتصادی وجود دارد و کسی منکر آن نیست؛ اما چرا در همین شرایط، بسیاری از جوانان با درآمد متوسط، ازدواج می‌کنند و زندگی موفقی دارند؟ و چرا برخی زوجین با دو حقوق خوب و خانه شخصی، از بچه‌دار شدن می‌ترسند؟ پاسخ را باید در لایه‌های پنهان روانی، فرهنگی و شناختی جست‌وجو کرد. لایه‌هایی که متأسفانه رسانه‌های غربی و شبکه‌های اجتماعی طی دو دهه گذشته، با آرامی و هوشمندی در ذهن نسل ما جا انداخته‌اند.
پوراحمدخمینی ادامه داد: یکی از ریشه‌های روانی این ترس، «فردگرایی افراطی و خودشیفتگی فرهنگی» است. از منظر روانشناسی اسلامی، مهم‌ترین آفت، «خودمحوری» است. جوان امروز تحت تأثیر فرهنگ غربی، «منِ بزرگ» را جایگزین «ما» کرده است. ازدواج یعنی «تکلیف»، «مسئولیت» و «محدودیت خودخواهی‌ها»، چیزی که با روحیه مصرف‌گرایی و لذت‌مداری آنی سازگار نیست.
کمال‌گرایی سمی و توهم «آمادگی صددرصد»
وی «کمال‌گرایی سمی و توهم آمادگی صددرصد» را عامل روانی دیگر در ترس از ازدواج در بین جوانان توصیف کرد و افزود: در روانشناسی اسلامی، این از القائات شیطان است که انسان را به «کمال موهوم» فرامی‌خواند تا از «واقعیت توأم با نقص» بگریزد. جوان فکر می کند: «باید اول دکترا بگیرم، خانه بخرم، شغل ثابت پیدا کنم، سپس ازدواج کنم». حال آنکه پیامبر(ص) می‌فرمایند: «إذا جاءكم مَن ترضون دينه و خُلُقَه فزوِّجوه» «هرگاه كسى كه اخلاق و دينش را مى‌پسنديد به خواستگارى نزد شما آمد، به او زن بدهيد.» بنابراین ملاک، کمال مادی نیست.
این کارشناس خانواده در ادامه، «ترس از تعهد و دلهره از طلاق (هراس اکتسابی)» را عامل دیگر ترس از ازدواج عنوان کرد و گفت: رسانه‌ها و فضای مجازی، طلاق را بزرگنمایی می‌کنند. جوان دیده که بسیاری از ازدواج‌ها به جدایی انجامیده، پس ناخودآگاه می‌گوید: «بهتر است اصلاً شروع نکنم». این خطای شناختی «تعمیم افراطی» است. در حالی که در روایات، ازدواج «نیمی از دین» و مایه آرامش معرفی شده: «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا» (روم، ۲۱).
ضعف مهارت‌های ارتباطی و نبود الگوی سالم
پوراحمد اظهار داشت: بسیاری از جوانان در خانواده‌های خود الگوی تعامل محترمانه و حل تعارض را ندیده‌اند. از دعوا و قهر والدین هراس دارند و نمی‌دانند چگونه اختلافات زناشویی را مدیریت کنند. این ناتوانی، به «ترس از رابطه» تبدیل شده است.
وی در پاسخ به این سوال که راه‌حل‌های روانی و شناختی «ترس از ازدواج» چه مواردی هستند، گفت: اول اینکه در مشاوره‌های پیش از ازدواج باید به جوان آموخت که ازدواج قرارداد بستن با یک انسانِ کامل نیست؛ بلکه پیمان بستن با یک انسانِ در حال رشد است. شما هم کامل نیستید. هدف، «کامل‌شدن با هم» است.
این روانشناس ادامه داد: نکته دوم، توجه به مفهوم «آمادگی» برای ازدواج است. آمادگی یعنی: بلوغ عاطفی، شناخت حداقلی از خود و طرف مقابل، توان مدیریت خشم، و تعهد به رشد؛ نه پول و خانه و ماشین. در این رابطه پیامبر می‌فرمایند: «أیُّمَا شَابٍّ تَزَوَّجَ فِی حَدَاثَتِهِ عَجَّ شَیْطَانُهُ: یَا وَیْلَهُ عَصَمَ مِنِّی ثُلُثَیْ دِینِهِ» «هر جوانى كه در سن كم ازدواج كند، شيطان، فرياد برمى‌آورد كه: «واى بر من، واى بر من! دوسومِ دينش را از دستبرد من، مصون نگه داشت».» شیطان از ازدواج جوان به‌شدت می‌ترسد.
پوراحمد در تبیین راه‌های دیگر ترغیب جوانان به ازدواج گفت: گاهی جوان از طلاق می‌ترسد، می‌توان به جوان گفته شود: بله، احتمال طلاق هست. اما احتمال سعادت هم هست. شما با توکل بر خدا، مشاوره گرفتن، و انتخاب آگاهانه و عاقلانه، ریسک را به حداقل می‌رسانید. «وَمَنْ یَتَّقِ اللهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا» «و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند» (طلاق، ۲). هیچ‌کس با شروع نکردن کاری، به جایی نرسیده است.
آموزش مهارت‌های زندگی در مدارس و وظیفه رسانه‌ها
وی مهارت حل تعارض، همدلی، مدیریت توقعات، گفت‌وگوی مؤثر و سواد عاطفی را ازجمله مهارت‌هایی عنوان کرد که باید به عنوان دروس اجباری برای همه جوانان قبل از ازدواج ارائه شود. همچنین صداوسیما، فیلم‌ها و سریال‌ها باید زندگی‌های ساده، متعهدانه و شیرین را به تصویر بکشند، نه فقط عشق‌های پرهزینه و پرماجرا و طلاق‌های نمایشی.
دلایل ترس از فرزندآوری در زوج‌های دارای توانمندی مالی
اما همان‌طور که گفته شد، یکی از موضوعاتی که بر مسئله جمعیت اثر می گذارد، در کنار کاهش نرخ ازدواج، کاهش تمایل خانواده‌ها برای فرزندآوری است. این روانشناس در تحلیل روانشناختی کاهش انگیزه زوجین برای فرزندآوری اظهار داشت: ترس از مسئولیت و خودخواهی پنهان یکی از عوامل رغبت نداشتن خانواده‌ها برای فرزنددار شدن است. زوج امروزی، فرزند را «زینت» نمی‌بیند، بلکه فرزند را «آسیب به سبک زندگی راحت» می‌داند. این همان «حب ذات» افراطی است که انسان را از تکامل بازمی‌دارد.
پوراحمدخمینی ادامه داد: از سوی دیگر، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، چنان استانداردهای بالایی، ازجمله شرکت فرزند در کلاس‌های مختلف ورزشی و هنری و زبان و... و یا همیشه در دسترس بودن را برای خودشان تعیین کرده‌اند، که به این نتیجه می‌رسند: «نمی‌توانم والد خوبی باشم، پس بهتر است بچه نداشته باشم». این همان ترفند شیطان است که با «وسواس در کمال» انسان را از «خوبِ ممکن» بازمی‌دارد.
وی افزود: برخی زوجین، فرزند را مانع «سفر، تفریح، پیشرفت شغلی و تحصیلی» می‌بینند. در روانشناسی اسلامی به این «دنیاگرایی» می‌گویند. 
این کارشناس خانواده با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در کاهش تمایل خانواده‌ها برای فرزندآوری، گفت: گروه‌ها و صفحات مجازی که زندگی بدون فرزند (Childfree) را «مدرن، آزاد و هوشمندانه» معرفی می‌کنند، به تدریج باور درونی زوجین را تغییر داده‌اند. این یک «شست‌وشوی مغزی تدریجی» است.
بازتعریف خوشبختی و کنار گذاشتن کمال‌گرایی
پوراحمدخمینی با ارائه چند نسخه روانشناختی برای خانواده‌های توانمند، ادامه داد: برای خانواده‌هایی که تمایلی به فرزندآوری ندارند باید بازتعریف «خوشبختی» از مصرف به معنا انجام شود. به عبارتی باید به زوجین فهماند: لذت فرزند، لذتی وجودی، عمیق و ماندگار است، نه زودگذر و مصرفی. هیچ موفقیت شغلی شیرین‌تر از اولین لبخند فرزند نیست. وی کنار گذاشتن کمال‌گرایی توسط والدین را نسخه دیگر برای خانواده‌ها عنوان کرد و گفت: باید به زوجین گفته شود: والد خوب، والد «کامل» نیست؛ والد «کافی و حاضر» است. اشتباه کردن و یادگرفتن جزئی از تربیت است. همچنین والدین باید بدانند که فرزند «هزینه» نیست؛ بلکه «ثروت عاطفی و سرمایه آخرتی» است. هر شب‌بیداری و هر سختی، در پیشگاه خداوند اجر دارد.
راه‌های دیگر برای درمان ترس از فرزندآوری
این روانشناس در ادامه یکسری راهکارهای دیگر برای حل معضل ترس از فرزنددار شدن در بین برخی زوجین ارائه کرد و افزود: مشاوره‌های کوتاه‌مدت شناختی- رفتاری با رویکرد اسلامی، ترس‌های غیرمنطقی را شناسایی و اصلاح می‌کند. همچنین معرفی زوج‌های موفق دارای فرزند به عنوان الگو، هراس را کاهش می‌دهد. علاوه بر این باید به‌خاطر داشت که پشیمانی از «فرزند نداشتن» در میانسالی و پیری، تلخ و غیرقابل‌جبران است. در حالی که سختی‌های فرزندآوری، موقتی و شیرین است.
پوراحمدخمینی با بیان اینکه فرزند صالح، پس از مرگ والدین، برای آنان دعا می‌کند و اجر می‌فرستد و این بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری برای آخرت است، ادامه داد: بر همگان لازم است که با نیت لبیک‌گویی به خواسته رهبر شهید انقلاب نسبت به فرزندآوری اقدام کنند و با افزایش و تربیت نسل مؤمن و انقلابی گامی موثر در تحقق تمدن نوین اسلامی بردارند.
سخن پایانی
وی اظهار داشت: نسل جوان این سرزمین نه تنبل است و نه بی‌غیرت. قربانی بمباران پیام‌های «لذت بدون تعهد» در فضای مجازی شده است. قربانی این توهم که «مگر می‌شود در این اوضاع خوشبخت بود؟». اما اجازه دهید با صراحت بگویم: خوشبختی به تعداد صفرهای حقوق و متراژ خانه نیست. خوشبختی به «ما شدن» است، به «کنار هم رشد کردن» است، به «صدای خنده فرزند در شب عید» است. 
این کارشناس خانواده در توصیه به خانواده‌ها و مسئولان فرهنگی گفت: تا دیر نشده، نظام آموزشی باید درس «مهارت زندگی و ازدواج» را از دبیرستان اجباری کند. صداوسیما باید سریال‌هایی بسازد که در آن زوج جوان با درآمد متوسط، خوشبخت باشند، نه‌فقط قهرمانان پولدار. و مشاوره پیش از ازدواج را برای همه جوانان کم‌هزینه یا رایگان کنید.
پوراحمدخمینی در کلام پایانی خطاب به جوانانی که نسبت به ازدواج تمایل ندارند و خانواده‌هایی که رغبتی به فرزندآوری ندارند، گفت: اگر امروز از ترس شکست ازدواج نمی‌کنید، بدانید که ۱۰ سال بعد تنها در یک خانه بزرگ، پشیمان خواهید نشست. اگر امروز از ترس هزینه بچه‌دار نمی‌شوید، بدانید که در ۵۰سالگی به عکس دوستانتان که نوه دارند، نگاه می‌کنید و اشک می‌ریزید. اگر گمان می‌کنید ازدواج یا فرزندآوری سخت است، اما در عوض شیرینی‌هایش از تمام سختی‌هایش بیشتر است. از خدا کمک بگیرید که «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا» «مسلماً با هر سختی آسانی است» (سوره شرح، آیه ۶).