حجت‌الاسلام رضا کرمی
در گفتار قبل به آسيب شناسي گفتمان حجاب اجباري يا اختياري در جامعه پرداختيم و خلاصه آن گفتار در چهار عنوان به قرار ذيل به مخاطبان رسانه تقديم شد:
1) مغالطي بودن اين گفتمان
2) مهندسي فرهنگي برون مرزي اين گفتمان
3) بازخواني يك نمونه از مهندسي گفتمان اجتماعي- فرهنگي برانداز در تاريخ معاصر
4) تبيين ضرورت گفت‌وگوي موافق و مخالف حجاب اجباري، با ادبيات خودي
در گفتارهاي پيش رو، به وجوه اختياري بودن حجاب خواهيم پرداخت و سپس وجوه اجباري بودن آن را بررسي خواهيم كرد و در انتها مرز ميان اين دو را بيان خواهيم نمود.
گفتار نخست: اديان الهي در سه ساحت عقيده، عمل، و اخلاق با مردم گفت‌وگو مي‌كنند. در هر سه ساحت در باورپذيري داده‌هاي وحياني، تعبد و اطاعت نقش اساسي دارد. اما همه اديان مباني گفت‌وگوي خود را با پيروان انبيا، مبتني بر استدلال سامان داده و اين تعبد و طاعت را با تحريك تعقل، و بردن نگاه‌ انسان به ماوراء زمان و مكان، به كليِ عقلي و منطقي تبديل مي‌نمايند. آينده‌نگري و عاقبت‌انديشي اساس تعليم انبيا در اصل معاد باوري است كه مبتني بر تعقل محض يا حداقل تعقل برخاسته از كليات حسي است. چنان كه باور به توحيد نيز نيازمند تعقل و استدلال در تلازم علت و معلول است و ايمان حقيقي به خدا، از راه تعقل استحكام مي‌پذيرد.
همچنين در احكام الهي كه در قالب بايد و نبايدهاي شرعي، از طرف انبيا ابلاغ و اجرا مي‌گردد، همانند عقايد وابسته به دليل و برهان است. به آنچه احكام صادره از سوي خداي متعال را معلل مي‌كند، اصطلاحاً فلسفه احكام گفته مي‌شود كه گاهي روشن و كشف شده و گاهي مبهم و غيرمكشوف تلقي مي‌شود. در اين صورت فلسفه بخشي از اوامر و نواهي الهي كه هنوز براي انسان مكلف مكشوف نيست، در يك قاعده كلي‌تر، باز هم دليل عقلي در پي دارد. چرا كه بشر دانسته است و با برهان در طي زمان، براي او ثابت شده است كه انبيا همان‌گونه كه در اعتقاد عقل بشر را حاكم قرار داده‌اند، در احكام الهي نيز مصلحت و غايتي عقلاني را در نظر داشته‌اند ولو اينكه در زمان تشريعِ احكام، دليل امر و نهي الهي فهميده نشده و از آن اوامر و نواهي تعبداً تبعيت كرده باشد. چگونگي اين يقين برهاني، در تاريخ انبيا نمايان است چه بسيار احكامي كه ابتدا تعبداً اطاعت شده‌اند اما با گذشت قرن‌ها بشر به علت آنها پي برده و از اين راه به اعتقاد او به گزاره‌هاي وحياني افزوده شده است.
از سوي ديگر امكان انتخاب كه وجه امتياز انسان نسبت به ساير حيوانات است به سه عنصر ميل، قدرت و علم او وابسته است و اساساً با فقدان هر كدام از اين سه عامل مختار بودن انسان بي‌معني خواهد بود. انسان وقتي انتخاب مي‌كند كه منتخب او در جهت ميل و خواسته‌اش باشد. انتخاب آنچه مورد انزجار انسان است به‌طور طبيعي اتفاق نمي‌افتد چنان كه به انجام آنچه ميل دارد بايد قادر هم باشد والا به چيزي كه قدرت انجام آن را ندارد مختار نخواهد بود. به‌طور مثال هرگز نمي‌گوييم انسان راه رفتن را انتخاب كرده ولي پرواز كردن را انتخاب نكرده است چون اساساً قادر به پرواز نيست. و سرانجام عامل سوم انتخاب، يعني علم، اختيار را معني مي‌بخشد چرا كه در صورت ميل به دو راهي كه قدرت انتخاب و طي هر كدام را هم دارد، اگر علم به انتها و مقصد هر يك نداشته باشد چگونه انتخاب خواهد كرد؟ بنابراين من و شما از ميان راه‌هاي مختلفي كه دوست مي‌داريم طي كنيم و ابزار و وسايل توان طي آنها را هم داريم با علم و آگاهي از مقصد و منازلي كه در آنها مي‌شناسيم، يكي را انتخاب مي‌كنيم.
نتيجه اين مي‌شود كه احكام ديني با توجه به اينكه داراي فلسفه هستند، غايتي و مقصدي دارند كه با شناخت آن غايت و مقصد منتخب انسان قرار مي‌گيرند. احكامي كه توسط انسان‌هاي بيشماري در طي تاريخ انبيا اطاعت شده‌اند حكايت‌گر آن است كه بشر ميل و قدرت انجام آن را داشته است و در يك منطق كلي دليل آن را نيز مي‌دانسته‌ و يا به مصلحت كلي آن يقين داشته است. پس در يك معني كلي همه احكام الهي براي بشر اختياري‌اند كه معني هدايت تشريعي نيز چيزي جز اين نيست.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* کارشناس ارشد فقه و حقوق اسلامی