چهار ویژگی مؤمنین اهل بهشت
اَخبَرَنا اَبوحَمزَهًَْ الثُّمالیِّ(ره)، عَن اَبی جَعفَرٍ الباقِرِ مُحَمَّدِ بنِ عَلیٍّ(ع) قالَ سَمِعتُهُ یَقولُ:. .. وَ اَربَعٌ مَن کُنَّ فیهِ مِنَ المُؤمِنینَ اَسکَنَهُ اللهُ فی اَعلى عِلّیّینَ فی غُرَفٍ فی مَحَلِّ الشُّرَفِ کُلُّ الشَّرَفِ؛ مَن آوَى الیَتیمَ وَ نَظَرَ لَهُ فَکانَ لَهُ اَباً وَ مَن رَحِمَ الضَّعیفَ وَ اَعانَهُ وَ کَفاهُ وَ مَن اَنفَقَ عَلى والِدَیهِ وَ رَفَقَ بِهِما وَ بَرَّهُما وَ لَم یَحزُنهُما وَ لَم یَخرِق لِمَملوکِهِ وَ اَعانَهُ عَلى ما یُکَلِّفُهُ وَ لَم یَستَسعِهِ فیما لا یُطیق.(۱)
ابوحمزه ثمالی می‌گوید: شنیدم که امام باقر(ع) می‌فرمود:... و چهار چیز است که در هر کس از مؤمنان باشد، خداوند او را در اعلی‌علّیّین، درون اتاق‌هایی به جایگاهی سراسر شرف سکنا دهد: هر کس که یتیمی ‌را پناه دهد و به او چون پدری [مهربانانه] بنگرد و کسی که بر ناتوان ببخشاید و او را یاری کرده و کفایتش نماید  و کسی که بر پدر و مادرش انفاق کند و با آنان به نیکی و مهربانی رفتار کند و آنان را از خود ناراحت نسازد و آن کس که با زیردستان خود مدارا کرده و او را بر آنچه به عهده‌اش گذاشته یاری کند و او را در آنچه توانایی ندارد به زحمت نیندازد.
* * *
-  وَ اَربَعٌ مَن کُنَّ فیهِ مِنَ المُؤمِنینَ اَسکَنَهُ اللهُ فی اَعلى عِلّیّینَ فی غُرَفٍ فی مَحَلِّ الشُّرَفِ کُلُّ الشَّرَف؛
امام باقر(علیه‌السّلام) می‌فرماید: هر کسی از مؤمنین که دارای این چهار خصوصیّت باشد خداوند او را در برترین مراتب مرتفع بهشتی و مرکز قرب الهی جا می‌دهد که شرف واقعی هم آنجا است؛ در غرفه‌هایی که مرکز و محلّ شرافت است؛ شرافت کامل. این خصوصیّات چهارگانه این ‌جور است و این ثواب و اجر کسی است که این چهار خصوصیّت را داشته باشد. حالا این چهار خصوصیّت چیست؟
-  مَن آوَى الیَتیمَ وَ نَظَرَ لَهُ فَکانَ لَهُ اَبا؛
این اوّلی است؛ ببینید چطور ناگهان [حدیث] از عبادات و ذکر و دعا و مانند اینها منصرف می‌شود به یک مسئله‌ اجتماعی، یک مسئله‌ انسانی؛ ضعیفی را شما پناه بدهید؛ آوی، [یعنی] پناه دادن؛ به یتیمی ‌که بی‌پناه است، پناه بدهید، مثل پدر با او رفتار کنید؛ این یک خصوصیّت.
-  وَ مَن رَحِمَ الضَّعیفَ وَ اَعانَهُ وَ کَفاه؛
این هم باز یک خصوصیّت دیگر: کسی که فرد ضعیف را مورد‌ ترحّم قرار بدهد و به او کمک کند و او را کفایت کند. بیشتر ابتلائات جوامع بشری از اوّل دنیا تا امروز عبارت است از پایمال شدن ضعفا؛ الان هم همین ‌جور است؛ الان هم از گرفتاری‌های مهمّ بشر در جوامع مختلف [همین است]. پناه می‌بریم به خدا، در جامعه‌ ما هم در مواردی همین‌ جور است که ضعفا پایمال می‌شوند؛ آن کسی که قوی است، آن کسی که دارای قدرت روحی یا قدرت مالی یا قدرت مقامی ‌است، از معرکه‌های اجتماعی و از این زد و خوردی که در اجتماع به‌طور طبیعی وجود دارد، خود را سالم نجات می‌دهد امّا ضعیف، زیر پا له می‌شود. اگر چنانچه کسی تصمیم بگیرد و این را تکلیف خود قرار بدهد که به ضعفا مهربانی کند،‌ ترحّم کند، به آنها کمک کند، برای ضعفا، به‌ خاطر ضعفا سینه سپر کند، یکی از این خصلت‌ها را دارا است؛ [یعنی یکی] از این چهار خصلتی را که انسان را در اعلی‌علّیّین قرار می‌دهد دارا است.
 البتّه توجّه داشته باشیم، این فضیلت هم مثل فضایل دیگر، مدّعیانی دارد که به زبان می‌گویند [امّا] در عمل هیچ غلطی نمی‌کنند؛ مثل این قدرت‌های بزرگ. اینکه بحث حقوق بشر و مانند این حرف‌ها را ذکر می‌کنند، معنایش همین است، یعنی می‌خواهند از ضعفا حمایت کنند؛ امّا درست صددرصد در نقطه‌ مقابل این قرار دارند؛ نه ‌فقط از ضعفا حمایت نمی‌کنند، بلکه آنجایی که منافعشان ایجاب بکند، ضعفا را لگد هم می‌کنند، زیر پایشان له هم می‌کنند و در خدمت و در کنار اقویا قرار می‌گیرند. الان شما ملاحظه کنید، اغلب این دولت‌ها و این قدرت‌ها، یک‌جایی اختلافی بین آمریکا و یکی دیگر باشد، طرفِ آمریکا را می‌گیرند چون او قوی‌تر است. بنابراین این خصلتی است که اگر در عمل اتّفاق بیفتد و واقعاًً و به معنای واقعی کلمه اگر چنین چیزی باشد، انسان در اعلی‌علّیّین قرار می‌گیرد.
-  وَ مَن اَنفَقَ عَلى والِدَیهِ وَ رَفَقَ بِهِما وَ بَرَّهُما وَ لَم یَحزُنهُما،
سوّمی‌ این است که پدر و مادر را محزون نکند، اندوهگین نکند؛ [رفتار با] پدر و مادر خیلی مهم است. خیلی از شماها جوانید، بحمدالله پدر و مادر هم دارید؛ قدر پدر و مادرها را بدانید و ثواب الهی را که در خدمت به آنها، به شما وعده داده شده است غنیمت بشمرید. این یکی‌ از آن [خصوصیّات] است؛ [مثلاً] پول دارد، برای پدر و مادرش خرج می‌کند، با آنها مهربانی و رِفق و ملایمت به خرج می‌دهد، به آنها نیکی می‌کند و آنها را اندوهگین
نمی‌کند.
-  وَ لَم یَخرِق لِمَملوکِهِ وَ اَعانَهُ عَلى ما یُکَلِّفُهُ وَ لَم یَستَسعِهِ فیما لا یُطیق؛
[خصوصیّت] چهارم: نسبت به مملوک و بَرده‌ خود سختگیری نمی‌کند. حالا آن روزی که بَرده بود، [نسبت به] بَرده، امّا بَرده خصوصیّتی ندارد؛ [منظور] خدمتکار، زیردست یا آن کسی است که با دستور شما کار می‌کند. نسبت به آنها سختگیری نکردن؛ اگر دارد جارو می‌کند، یک ‌وقت هم شما جارو را از دستش بگیر، کمک کن به او و خودت جارو کن؛ کاری را که به عهده‌ او است، تکلیف او است، شما انجام بده. او را در کارهایی که طاقت ندارد و نمی‌تواند؛ مجبور نکند، وادار نکند، اصرار نکند.
شرح حدیث در ابتدای جلسه درس خارج فقه، 1397/02/02
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱) امالی طوسی، مجلس هفتم، ص ۱۹۰.
*  پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر معظم انقلاب