قرآن معجزه است و بشر از آوردن مثل آن ناتوان و عاجز است. درباره وجه اعجاز قرآن، آرای مختلفی وجود دارد. برخی معتقدند یکی از وجوه اعجاز قرآن، «اعجاز علمی» است؛ به معنای وجود مطالب علمی در قرآن که در زمان نزول آن برای بشر ناشناخته بود و قرن‌ها بعد علم سبب کشف آن شده است. 
این اعجاز نشان‌دهنده منشأ الهی قرآن است؛ زیرا تنها راهی که ممکن است فردی در قرن هفتم میلادی و آن هم در شبه جزیره عربستان از این امور آگاه شده باشد، ارتباط او با خالق جهان است. از جمله مصادیق بیان شده برای اعجاز علمی قرآن می‌توان به مراحل رشد جنین در رحم، انبساط جهان، نقش کوه‌ها در تثبیت زمین، قانون عام زوجیت، آفرینش همه موجودات از آب و... اشاره کرد.(1)
کوه‌ها در آستانه قیامت 
آیات مختلفی از قرآن درباره قیامت و حوادثی است که در آستانه آن رخ می‌دهند. برخی از این حوادث با کوه‌ها مرتبط است «و کوه‌ها مانند پشم رنگین حلاجی‌شده گردد»(2)؛ «و کوه‌ها را [از جای خود] روان کنند و سرابی شوند»(3)؛ «و کوه‌ها [چون گرد و غبار] سریع و تند، روان شوند.»(4) بر اساس این آیات، کوه‌ها در قیامت از جای خود کنده شده، متلاشی و پراکنده می‌شوند. درباره آیه 88 سوره «نمل» اختلاف است که آیا وضعیت کوه‌ها در دنیا را بیان می‌کند یا مربوط به رُخدادهای آستانه قیامت است؟ برخی معتقدند سیاق و آیات قبل و بعد این آیه، همگی درباره قیامت هستند؛ از این‌رو این آیه نیز درباره قیامت است(5) و ارتباطی با این دنیا ندارد. از سوی دیگر برخی معتقدند این آیه درباره حرکت کوه‌ها در دنیاست.
 حرکت کوه‌ها
 برخی قرآن پژوهان معتقدند آیه 88 سوره «نمل» بیان‌کننده حرکت کوه‌ها در دنیاست. مهم‌ترین دلایل این گروه عبارت است از:
 1. آیه می‌فرماید: «گمان می‌کنی کوه‌ها ثابت و ساکنند، درحالی که مانند ابرها در حرکتند.» این بیان با وقایع قیامت سازگار نیست؛ زیرا حوادث قیامت چنان آشکار و وحشتناک است که بر اساس آیه دوم سوره «حج»، مادران‌، شیرخوارگان خود را فراموش و زنان باردار سقط جنین می‌کنند و مردم از شدت ترس مانند مستان می‌شوند، درحالی که مست نیستند. تشبیه حرکت کوه‌ها به ابرها با حرکتی آرام، یکنواخت و بی‌صدا تناسب دارد، نه با انفجارهای سهمگین و صداهای کرکننده و رعدآسای آستانه قیامت.
 2. این تعبیر همزمان دو حالت متضاد را برای یک شیء بیان می‌کند: ظاهراً ساکن بودن کوه‌ها و درواقع حرکت سریع آنها، اما کوه‌ها در آستانه قیامت ظاهراً و واقعاً در حرکت هستند.
 3. واژه «اتقان» که پس از اشاره به حرکت کوه‌ها آمده است، به معنای استوار و منظم کردن است و با زمان استقرار نظام جهان هماهنگ است، نه با زمانی که این نظام فرو می‌پاشد و نابود می‌شود.
 4. جمله «إِنَّهُ خَبِیرٌ بِما تَفْعَلُونَ» در پایان آیه به ویژه با استفاده از فعل مضارع «تفعلون»، دلالت دارد بر آگاهی خداوند از اعمالی که انسان‌ها در حال و آینده انجام می‌دهند. اگر آیه به پایان جهان مربوط بود، می‌بایست از تعبیر گذشته «ما فعلتم» استفاده می‌شد. بنابراین آیه می‌خواهد بگوید کوه‌هایی که ما اکنون ساکن می‌پنداریم، درحقیقت در حرکت هستند.(6)
انواع حرکت کوه‌ها 
معتقدان به اعجاز علمی این آیه درباره اینکه آیه به کدام حرکت اشاره دارد، با هم اختلاف دارند:
 الف) حرکت وضعی زمین یا چرخش زمین به دور خود؛
 ب) حرکت انتقالی زمین یا گردش زمین به دور خورشید؛
 ج) هر دو حرکت وضعی و انتقالی زمین. 
اما برخی معتقدند آیه درباره هیچ‌کدام از این دو حرکت زمین نیست؛ چراکه اولاًً اگر منظور از حرکت کوه‌ها، حرکت زمین بود، خداوند به جای واژه «جبال: کوه‌ها» از واژه «أرض: زمین» استفاده می‌کرد؛ ثانیاًً حرکت کوه‌ها به تبع حرکت زمین فقط از خارج زمین مشاهده شدنی است و انسانی که روی زمین زندگی می‌کند، چگونه می‌تواند از آن عبرت بگیرد؟! بنابراین آیه درباره حرکت کوه‌هاست و ارتباطی با حرکت زمین ندارد.(7)
به باور برخی نیز آیه ناظر به نظریه «زمین ساخت صفحه‌ای» است. مطابق این نظریه، زمین از هفت صفحه اصلی ساخته شده است. این صفحات مدام در حال حرکت هستند و بر اثر برخورد آنها با هم پدیده‌هایی همچون زلزله، تشکیل کوه‌ها و... حاصل می‌شود. میزان حرکت این صفحات در بیشترین حد ۱۰۰ میلی متر در سال تخمین زده می‌شود.(8) 
آیه نیز می‌گوید کوه‌ها را «ساکن می‌پنداری»، ولی «در حال حرکتند». این توصیف با حرکت تدریجی صفحات که کوه‌ها را با خود جابه‌جا می‌کنند، همخوانی دارد؛ چراکه این حرکت بسیار کند و برای انسان مشاهده ناپذیر، اما واقعی است. افزون بر این حرکت کوه‌ها به حرکت ابر تشبیه شده است؛ حرکتی نرم، بی‌صدا و گسترده. این تشبیه می‌تواند به حرکت آرام اما گسترده صفحات زمین اشاره داشته باشد که کوه‌ها را با خود می‌برند. اما ممکن است به این قول نیز اشکال گرفت و گفت: اولاًً: در نظریه زمین ساخت صفحه‌ای(9)، کوه‌ها به همراه پوسته زمین حرکت می‌کنند، نه مستقل از آن؛ اگر منظور حرکت کوه‌ها به تبع حرکت پوسته زمین بود، از «ارض» استفاده می‌کرد و نه از «جبال»؛ ثانیاًً: اگر قرار است منظور قرآن از حرکت کوه‌ها، حرکت پوسته زمین باشد، چرا منظور از آن حرکت تبعی و انتقالی زمین نباشد که در آنها نیز کوه‌ها در حرکت هستند؟ اما با توجه به اینکه زمین در حرکت وضعی با سرعتی بیش از ۱,۶۰۰ کیلومتر بر ساعت حول محور خود در چرخش است و همزمان در حرکت انتقالی با سرعت بیش از ۱۰۷,۰۰۰ کیلومتر بر ساعت دور خورشید می‌گردد، حرکت آرام ابرها که حداکثر 70 کیلومتر در ساعت است، بیشتر به حرکت پوسته زمین شبیه است تا حرکت وضعی و انتقالی زمین. 
نتیجه: 
برخی معتقدند آیه 88 سوره «نمل» با توجه به آیات قبل و بعدش مربوط به آستانه روز قیامت است و ارتباطی با حرکت کوه‌ها در این دنیا ندارد تا معجزه علمی قرآن باشد؛ از سوی دیگر، برخی معتقدند آیه مربوط به این دنیاست؛ چراکه حرکت کوه‌ها در آستانه قیامت، حرکت آرامی نخواهد بود که کسی گمان کند آنها ثابت هستند، بلکه بسیار سریع و پرسروصدا خواهد بود؛ بر این اساس قرآن در زمانی که انسان از حرکت کوه‌ها خبر نداشت، از این موضوع خبر می‌دهد. درنتیجه این آیه یکی از مصادیق اعجاز علمی قرآن است. 
برخی قرآن پژوهان این آیه را ناظر به حرکت کوه‌ها به تبعیت از حرکت وضعی و انتقالی زمین دانسته‌اند و برخی دیگر معتقدند منظور آیه حرکت کوه‌ها به تبعیت از حرکت پوسته‌های زمین است. به نظر می‌رسد اگر آیه مربوط به دنیا باشد و نه آستانه قیامت، با توجه به تشبیه حرکت کوه‌ها به حرکت ابر و همچنین با توجه به سرعت بالای حرکت وضعی و انتقالی زمین و سرعت پایین حرکت پوسته‌های زمین، احتمال قوی‌تر این است که آیه به حرکت کوه‌ها به تبعیت از حرکت پوسته‌های زمین اشاره داشته باشد. 
پی‌نوشت‌ها:
 1. ر.ک: شادی نفیسی؛ جریان‌شناسی تفسیر علمی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1397 ش. 
2. قارعه: 5. 
3. نبأ: 20. 
4. طور: 10.
 5. سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان؛ بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات‏، 1390 ق، ج ‏15، ص401.
 6. ناصر مکارم شیرازی و همکاران؛ تفسیر نمونه؛ چ 10، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1371 ش، ج ‏15، ص 568.
 7. علی اصغر شعاعی و دیگران؛ «حرکت کوه‌ها از منظر قرآن کریم و علم زمین‌شناسی»؛ پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، دوره 3، ش 1، مهر 1393 ش، صص 40 – 41. 8. همان، ص 43 ـ 44. 
9. ویکی‌پدیای فارسی، صفحه «زمین ساخت صفحه‌ای.»
هادی غلامرضایی