شبهه: قرآن کریم به صراحت وعده داده است که خداوند دعاهای ما را اجابت می‌کند اما همه ما خلاف آن را تجربه داریم، خیلی وقت‌ها ما دعا می‌کنیم، ولی از استجابت خبری نیست؟! آیا این نشان از ناسازگاری معارف قرآن با واقعیت‌های بیرونی نیست؟
پاسخ: قرآن گفته خدا را بخوانید تا او دعاهای شما را مستجاب کند، اما همه ما بارها دعا کرده‌ایم، ولی مستجاب نشده است: «و پروردگارتان گفت: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم....»(1) «هنگامی که بندگانم از تو درباره من بپرسند، [بگو:] یقیناً من نزدیکم، دعای دعاکننده را زمانی که مرا بخواند اجابت می‌کنم....»(2) آیا برآورده نشدن بسیاری از دعاها به معنای خلاف واقع‌گویی قرآن است؟ در این نوشتار می‌کوشیم این موضوع را مورد کاوش قرار دهیم. 
وعده قرآن بر استجابت دعا
قرآن فرموده خدا را بخوانید تا شما را اجابت کند، اما نباید فراموش کنیم که قرآن 6236 آیه دارد. برای اطلاع از گفته قرآن درباره استجابت دعا باید همه مطالب قرآن درباره آن را باهم دید و سپس درباره صدق وکذب وعده قرآن اظهارنظر کرد. در ادامه، به برخی از آیاتی که مرتبط با موضوع «استجابت دعا» هستند، اشاره می‌کنیم:
۱. درخواست «شرّ» به گمان اینکه «خیر» است:
« و انسان به همان صورت که نیکی را می‌طلبد [بدون توجه به عواقب امور و به سبب جهل به مصالح و مفاسد خویش، گزند و آسیب و] بدی را می‌طلبد و انسان بسیار شتاب زده و عجول است.» (3)مطابق این آیه، پاره‌ای از اموری که گمان می‌کنیم برای ما «خوب» است و با دعا از خدا می‌خواهیم که آنها را به ما بدهد، در حقیقت برای ما «بد» است و خدا با علمی که به «بد» بودن آن دارد، از سر لطف دعای ما را مستجاب نمی‌کند. «... و بسا چیزی را خوش ندارید و آن برای شما خیر است، و بسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما بد است؛ و خدا [مصلحت شما را در همه امور] می‌داند و شما نمی‌دانید.» (4)براساس این آیه، انسان از هرچه که خوشش بیاید، خیال می‌کند برایش خوب است و از خداوند می‌خواهد که آنها را به او بدهد و در طرف مقابل، از هرچه بدش بیاید، گمان می‌کند که برایش بد است و از خداوند می‌خواهد که آنها را از او دور کند؛ اما واقع امر همیشه بدین شکل نیست و در بسیاری از موارد اموری که دوست نداریم، به نفع ما و اموری که دوست داریم، به زیان ما هستند؛ به همین دلیل، خدا کاری با دوست داشتن و نداشتن ما و خواستن و نخواستن ما ندارد و آ نچه که به صلاح ما است را انجام می‌دهد.
2. درخواست چیزی که ظرفیت و جنبه آن را نداریم:
« و اگر خدا روزی را بر بندگانش وسعت دهد، در زمین سرکشی و ستم کنند....»(5) مطابق این آیه، گاهی ما چیزهایی را از خدا می‌خواهیم که ظرفیت و جنبه آنها را نداریم؛ ازاین رو، داشتن آنها نه تنها کمکی به ما نمی‌کند، بلکه باعث آسیب رسیدن به ما می‌شود و به همین دلیل، خدا از سر لطف آن چیزها را به ما نمی‌دهد.
3. درخواست تغییر بدون اینکه خودمان را تغییر دهیم
«... یقیناً خدا سرنوشت هیچ ملتی را تغییر نمی‌دهد تا آنکه آنان خودشان را تغییر دهند....»(6) مطابق این آیه، خدا بدون اینکه انسان‌ها تغییر کنند، سرنوشت آنان را تغییر نمی‌دهد و این یعنی ما باید اول خودمان تغییر کنیم تا خدا زندگی ما را تغییر دهد.
4. درخواست بدون تلاش:
«و اینکه برای انسان جز آنچه تلاش کرده [هیچ نصیب و بهره‌ای] نیست.»(7) مطابق این آیه، صِرف دعا کردن برای داشتن چیزی کافی نیست و انسان باید خودش هم تلاش کند؛ لذا از قدیم گفته اند: «از تو حرکت، از خدا برکت.» (8) 
رمزگشایی از عدم استجابت برخی دعاهای پیامبران 
قرآنی که گفته «خدا را بخوانید تا شما را اجابت کند»، به برخی دعاهایی از پیامبران الهی اشاره کرده که مستجاب نشده‌اند: 
- دعای حضرت نوح‌(ع) برای نجات پسرش؛ (9) 
- دعای حضرت ابراهیم‌(ع) برای آمرزش عموی مشرکش؛ (10) 
- استغفار پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله) برای آمرزش منافقان.(11) 
همان‌گونه که مشخص است این موارد مربوط به دعاهای پیامبران درباره افرادی است که خودشان لیاقت نداشتند و حاضر نبودند تلاش کنند و زندگی خود را تغییر دهند و درنتیجه، خدا حتی دعای فرستادگان خودش را نیز مستجاب نکرد. نکته پایانی اینکه وعده استجابت دعا عهدی از جانب خداست و مطابق قرآن، خدا تنها زمانی به عهدهای خود با ما عمل می‌کند که ما نیز به عهدهای خود با او وفا کرده باشیم: «...و به پیمانم وفا کنید تا من هم به پیمان شما وفا کنم....» (12) 
نتیجه: 
قرآن در آیات خود استجابت دعا را تأیید و تأکید کرده، اما این تأیید مطلق نیست و توسط سایر آیات مقیّد شده است. مطابق قرآن گاهی برخی از افراد اموری را از خدا می‌خواهند که برخلاف پندار آنان، نه خوب است و نه به صلاح آنان، لذا خداوند از سر لطف این دعاها را مستجاب نمی‌کند. گاهی نیز افراد اموری را می‌خواهند که جنبه و ظرفیت آن را ندارند و این یعنی قبل از درخواست هر چیزی از خدا، باید ظرفیت آن را در خود ایجاد کنیم. چنان‌که مطابق قرآن، خدا زندگی انسان را تغییر نمی‌دهد مگر اینکه او پیش از آن خودش را تغییر داده باشد؛ بنابراین، برای رسیدن به هر چیزی باید خود را لایق آن چیز بکنیم تا خداوند آن را به ما بدهد. افزون بر این، برابر آموزه‌های قرآن، انسان به چیزی نمی‌رسد مگر اینکه تلاش کند؛ اگر رسیدن به چیزی نیازمند تلاش و کوشش باشد، با صِرف دعا نمی‌توان به آن رسید و باید تلاش کرد و در کنار آن از خدا خواست که آن چیز را به ما بدهد.
پی نوشت‌ها:
1. غافر، آیه 60.    2. بقره، آیه 86.    3. اسراء، آیه 11.    4. بقره، آیه‌های 5 و 216.    5. شوری، آیه 27.   6. رعد، آیه 11.    7. نجم، آیه 39.   8. ر.ک: شعرانى، ابوالحسن‏، پژوهش‌هاى قرآنى علامه شعرانى در تفاسیر مجمع البیان، روح الجنان و منهج الصادقین‏، محقق: محمدرضا غیاثی کرمانی، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، 1386 ش، ج‏1، صص 127-129؛ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان‌، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات‏، 1390 ق، ج‏2، صص 30-43؛ مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ دهم، 1371 ش، ج‏20، صص 146-153.    9. هود، آیه‌های 45 و 46.    10. توبه، آیه 114 و ممتحنه، آیه 4.   11. توبه، آیه 80؛ منافقون، آیه 6.    12. بقره، آیه 40؛ حویزى، عبدعلى بن جمعه‏، تفسیر نور الثقلین، مصحح:‌هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، 1415 ق، ج‏4، ص 527: «حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ: جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» وَ إِنَّا نَدْعُو فَلَا یُسْتَجَابُ لَنَا؟ قَالَ: لِأَنَّکُمْ لَا تُوفُونَ لِلَّهِ بِعَهْدِهِ وَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ: «أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ» وَ اللَّهِ لَوْ وَفَیْتُمْ لِلَّهِ لَوَفَى لَکُمْ.» 
هادی غلامرضایی