ماه‌های قمری هر یک، دارای فضیلت‌های ذاتی و بستر حوادث و رخدادهای دینی هستند که بر اساس آنها آداب، اعمال و عباداتی برای بهره‌برداری بیشتر مؤمنان، پی‌ریزی و معرفی شده است. یکی از این ماه‌ها، شعبان المُعَظّم است که در فضای عبادی در کنار رجب و ماه مبارک رمضان، از جایگاه ویژه‌‌ای برخوردار است. 
همزمانی میلاد معصومان‌(ع) با میلاد حضرت بقیه‌الله(عج) بر فضیلت این ماه افزوده است. در ادامه به برخی فضائل و اعمال عبادی مورد توجه در این ماه به صورت خلاصه اشاره می‌شود.
الف) فضیلت ماه شعبان
درجایگاه و شرافت ماه شعبان، این کلام ارزشمند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بس که فرموده‌اند:
«ماه شعبان، ماهی شریف و بزرگ است؛ ماه من است و حاملان عرش، آن را بزرگ داشته و حق آن را مى‌شناسند. شعبان ماهى است که روزى‌هاى مؤمنان در آن زیاد مى‌شود. شعبان ماهى است که هرکار نیکى در آن هفتاد برابر مى‌شود و هر بدى از بین مى‌رود و بخشیده مى‌شود و حسنه پذیرفته مى‌گردد. خداوند در ماه شعبان به بندگان روزه‌دار و شب‌زنده‌دارش مى‌نگرد و نزد حاملان عرش به آنان مى‌بالد.»1
ب) اعمال ویژه در ماه شعبان
غالب روایاتی که در مقام بیان فضیلت ماه شعبان بیان شده‌اند، به نوعی آمیخته با اعمال و عبادات هستند و این مسئله بیانگر جایگاه عبادت است و در دین اسلام رتبه و جایگاه و اجر بدون عمل معنای چندانی ندارد. در ادامه به برخی از آداب و عبادات مورد تأکید در این ماه اشاره می‌شود.
1. روزه گرفتن
یکی از پرتأکیدترین عبادات ماه شعبان روزه در این ماه است. امام صادق‌(ع) در عبارتی با هدف تشویق مؤمنان به روزه گرفتن در ماه شعبان چنین می‌فرمایند:
«...زمانی که پیامبر(ص) هلال ماه شعبان را می‌دیدند به کسی دستور می‌دادند که از سوی ایشان در مدینه این‌گونه ندا دهد: ‌ای مردم یثرب، من فرستاده خدا به سوی شما هستم، آگاه باشید که شعبان ماه من است، پس خداوند رحمت کند کسی که من را بر ماه خودم یاری کند. سپس حضرت صادق(ع) فرمودند که امیر مؤمنان‌(ع)می‌فرمودند: از آن زمانی که منادی رسول‌الله در ماه شعبان این پیام را رساند، هیچ‌گاه روزه ماه شعبان را ترک نکردم و ان‌شاءلله تا زنده‌ام آن را ترک نخواهم کرد.»2
 امام باقر(ع) در روایتی ارتباط روزه گرفتن و یاری پیامبر را این‌گونه بیان می‌فرمایند:
«همانا روزه ماه شعبان، روزه پیامبران و پیروان آنهاست و هرکسی در ماه شعبان روزه بگیرد مشمول دعای پیامبر خواهد بود که فرمودند: خداوند رحمت کند هرکسی را که من را بر شهرم کمک کند.»3
بنابراین، روزه‌داری یکی از اعمال ویژه و مورد تأکید در ماه شعبان خواهد بود که هرچه تعداد روزهای آنها بیشتر باشد، به سنت اهل بیت‌(ع)نزدیک خواهد بود؛ چراکه برداشت ایشان و عملکردشان روزه‌داری در تمام ماه شعبان و اتصال آن به روزه ماه رمضان بوده است.
2. استغفار
بخشیده شدن گناهان، یکی از ویژگی‌های ماه شعبان است که همراهی با اذکار، آن را تقویت می‌کند. در روایتی از معصوم‌(ع) سؤال شد که بهترین دعا و ذکر در این ماه کدام است؟حضرت پاسخ دادند: استغفار؛ همانا کسی که در هر روز از ماه شعبان هفتاد بار استغفار کند مانند کسی است که در ماه‌های دیگر هفتاد هزار بار استغفار کرده است. (راوی می‌گوید) پرسیدم چگونه باید بگویم؟ حضرت فرمودند: بگو «أَسْتَغْفِرُاللَّهَ وَ أَسأَلُهُ التَّوْبَه».4
3. خواندن دعاهای مخصوص
یکی از با ارزش‌ترین و بلند‌ترین دعاهایی که می‌توان در ماه شعبان بر آن مداومت داشت، مناجات شعبانیه است که سید بن طاووس آن را مناجات امیر مؤمنان‌(ع) و امامان دیگر می‌داند که در ماه شعبان بر خواندن آن استمرار داشته‌اند.5 عبارات معرفتی سطح بالای موجود این مناجات سبب شده عالمان و عارفان، خواندن آن را به شاگردان و مریدان خود توصیه کنند. از دیگر دعاهای توصیه شده در این ماه، صلوات شعبانیه است که هنگام ظهر باید خوانده شود و شامل فرازهایی با مضمون تکریم و فضائل پیامبر اکرم و اهل بیت مکرم ایشان است.
4. زیارات و دعاهای مناسبتی
قرار گرفتن میلاد معصومانی مانند حضرت اباعبدالله، امام سجاد و حضرت ولی عصر(علیهم‌السلام) در این ماه، زیارتنامه‌هایی را به دنبال داشته که توسط دیگر معصومان بیان و توصیه شده است. فضیلت خود شب نیمه شعبان و احیای آن نیز مورد تأکید جداگانه قرار گرفته6 که زمان خاص برای خواندن برخی دعاهای مهم مانند دعای کمیل است.
پی‌نوشت‌ها:
1.ابن بابویه، فضائل الأشهر الثلاثه، محقق/ مصحح: عرفانیان یزدى، غلامرضا، قم: کتاب فروشى داورى‏، چاپ اول، 1396ق، ص46.
2. طوسى، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد‌، ‏بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، چاپ اول، 1411 ق‏، ج۲، ص۸۲۵.
3. مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، چاپ اول، 1413 ق، ج۱‌، ص۳۷۳.
4. ابن بابویه، فضائل الأشهر الثلاثه، محقق/ مصحح: عرفانیان یزدى، غلامرضا، قم: کتاب فروشى داورى‏، چاپ اول، 1396ق، ص56.
5. ر.ک: سید ابن طاووس‌، الاقبال‌، تهران: دار الکتب الإسلامیه‏، چاپ دوم، 1409ق، ج2، 685
6. شیخ صدوق، ثواب الاعمال، قم: دارالشریف الرضی، دوم، 1406ق، ص77.
* محمدجواد حسنی