عسکری اسلام‌پور کریمی

انتشار و گسترش «شایعه»، یکی از اثرگذارترین ابزارهایی است که برای ایجاد «جنگ روانی» از آن استفاده می‌شود. از این‌رو، افراد یا گروه‌هایی با اهداف و انگیزه‌های خاصّ و از پیش ‌تعیین‌‌شده و با استفاده از فناوری‌های ارتباطی جدیدی که در دست دارند شایعات را در جامعه منتشر می‌کنند تا به انحاء مختلف به یک جامعه ضربه بزنند و یا افکار عمومی را منحرف کنند.
در این نوشتار کوتاه به مهم‌ترین اهداف و انگیزه‌های شایعه‌سازان و همچنین بشارت‌ عذاب‌های دردناک در دنیا و آخرت از سوی خداوند و ائمه معصومین«ع» اشاره می‌شود.
***
مفهوم شناسی شایعه
در معناى لغوى شایعه، انتشار خبر، نهفته است. در فرهنگ فارسی «شایعه»، چنین معنا شده است: «شایعه، خبری است که فاش می‌شود، امّا صحت یا نادرستی آن معلوم نباشد»؛(۱) «ژودیت لازار» در کتاب افکار عمومی، «شایعه» را شکل فعالی از ارتباط می‌داند که بیان نگرانی‌ها و اضطراب‌های بخشی از مردم در برابر فریب اطلاعاتی است. از دیدگاه وی، شایعه در ردیف پیام‌هایی است که برای تحریک هیجانی به وجود می‌آید و کسی را قانع نمی‌کند.(۲)
دکتر سیدمحمد دادگران «شایعه» را پدیده‌ای می‌داند که بر‌اساس شنیده‌ها و زمینه‌های قبلی افکار عمومی شکل می‌گیرد و یا از خبری پدید می‌آید که ابتدائی‌ترین نوع خبر است و یا بر پایه هیاهویی بی‌اساس است.(۳)
«شایعه» موضوعی است که برای باور همگان مطرح می‌شود، بدون آنکه به ‌طور رسمی تأیید شود. دوم اینکه «شایعه» با قصد باور دیگران مطرح می‌شود و کسی آن را فقط به دلیل سرگرمی دیگران یا تفکر درباره‌ آنها مطرح نمی‌کند.
بشارت عذاب دردناک در دنیا و آخرت به دروغگویان
 خداوند در قرآن از شایعه‌پراکنان با عنوان «مُرجِفُون»(۴) یاد کرده است. مقصود از «مرجفون» در قرآن، منافقانی بودند که در مدینه خبرهایی را منتشر می‌کردند که موجب تضعیف روحیه‌ مسلمانان می‌شدند؛ مثلاً شایعه می‌کردند که مشرکان برای جنگیدن با مسلمانان آماده شده‌اند یا لشکریان اعزامی از سوی پیامبر(ص) کشته و یا فراری شده‌اند. قرآن‌کریم ضمن بیان حکم قتل و لعنت آنها،(۵) آن را حکمی ثابت در تمام شرایع پیشین اعلام کرد.»(۶) و نیز در آیات متعدد دیگر، وعده عذاب دردناک در دنیا و آخرت به دروغگویان داده شده است.
اهداف و انگیزه‌های شایعه‌سازان
۱- فریب افکار عمومی 
برخی از شایعات با انگیزه‌ حیله و فریب افکار عمومی و فتنه‌گری و منحرف کردن اذهان افراد و انحراف جامعه از مسیر اصلی سعادت و تلاش برای نیل به اهداف متعالی، طراحی و انتشار می‌یابند. در حالی که این نوع شایعات فریب‌دهنده به حسب ظاهر متضمن تهدید و دشمنی را دربر ندارد، امّا در واقع به‌گونه‌ای زیرکانه اهداف مغرضانه‌ای نسبت به خواسته‌ها، منافع جمعی و انگیزه‌های حمایت از مجامع دیگر به دنبال دارد. همواره انتشار این قبیل شایعات علاوه‌بر روش‌های معمول شایعه‌پراکنی، در برخی موارد به طور زیرکانه و موذیانه از طریق روزنامه‌ها و شبکه‌های معاند نیز انجام می‌پذیرد و بدیهی است که در این‌صورت از قدرت بالای تخریب روانی و انحراف اذهان عمومی برخوردار خواهند بود. این نوع شایعه‌سازی با اهداف فتنه‌گری و انحراف افکار، معمولاً توسط منافقان و دشمنان شیوع می‌یابد. این افراد طبق آیه ۱۰ سوره بقره، در دل‌های آنان یک نوع بیماری است. خداوند بر بیماری آنان افزوده و به خاطر دروغ‌هایی که می‌گفتند، عذاب دردناکی در انتظار آنهاست.
در تفسیر المیزان درباره این آیه آمده است: قلب منافقان خالی از حسن‌نیت است و حق را رد می‌کنند، به همین جهت قلب‌های آنان از درک حق، بیمار است‌، سپس خداوند هم به بیماری آنها می‌افزاید، پس خداوند به‌واسطه این بیماری که از ناحیه خودشان است و به جهت مجازات آنها بر این کوری و بیمار دلی آنها می‌افزاید، البته این عذاب دنیوی آنان است‌، آنگاه در آخرت آنها را به شدیدترین عذاب مبتلا می‌کند و به سبب اینکه دروغ می‌گفتند، برایشان عذابی دردناک خواهد بود، پس سبب عذاب آنها فساد نیت و دروغگویی و تظاهر به ایمان است.
خداوند در این آیه شریفه دروغگویان را نفاق‌پیشگانی می‌داند که با دروغگویی به دنبال ایجاد نفاق در امت هستند و هدفی جز انحراف و فریب جامعه از مسیر سعادت ندارند. از این‌رو آنها منافق خطاب می‌شوند و خدا این را بیماری بیان می‌کند و حتی بر‌ آن بیماری می‌افزاید. خداوند این افراد را به عذابی سخت بشارت می‌دهد.
امام علی(ع) با اشاره به مکر و فریب معاویه می‌فرماید: «سوگند به خدا، معاویه از من سیاستمدارتر نیست، امّا معاویه حیله‌گر و جنایتکار است، اگر نیرنگ، ناپسند نبود من زیرک‌ترین افراد بودم، ولى هر نیرنگى گناه و هر گناهى نوعى کفر و انکار است، روز رستاخیز در دست هر حیله‌گرى پرچمى است که با آن شناخته می‌شود. به خدا سوگند، من با فریبکارى غافلگیر نمى‌شوم و با سختگیرى ناتوان نخواهم شد.»(۷)
همچنین آن حضرت در خطبه‌ چهلم نهج‌البلاغه با اشاره به مکر و فریب دشمنان می‌فرماید: «ما در زمانى زندگى می‌کنیم که بیشتر مردمش بی‌وفایى و غدر را گونه‌اى کیاست می‌شمرند و نادانان نیز، چنین مردمى را زیرک و کارگشا می‌خوانند. اینان چه سودى می‌برند؟ خدایشان نابود کند، مردم کارکشته و زیرکی هستند که می‌دانند در هرکاری چه حیلت سازند، ولی امر و نهی خداوندی سد راه آنهاست. تنها کسانی که از هیچ گناهی پروایشان نیست، همواره منتظر فرصتند تا در مردم حیلتی به کار برند.» حضرت در این خطبه تبیین فرمودند که اهل حق با اینکه می‌توانند امّا برای پیشبرد کار خود هیچ‌گاه متوسّل خدعه و فریب نمی‌شوند، امّا کسانی که تقیّد ندارند به مکر و فریب مبادرت می‌کنند.
۲- انگیزه‌های تهدیدگرانه برای شکستن مقاومت جامعه
از دیگر اهداف و انگیزه‌های شایعه‌سازان از طراحی شایعات، ایجاد جوّ رعب و نگرانی در بین اقشار مختلف مردم و سلب آرامش از آنان است؛ این نوع شایعات، به منظور ایجاد ترس و وحشت و نگرانی در جامعه تولید می‌شوند.
ارزیابی دقیق این قبیل شایعات و پی بردن به انگیزه‌های طراحان آن و روشنگری‌های لازم می‌تواند به ‌طور مؤثر در خنثی کردن نقشه‌های دشمن مفید واقع شود.(۸) در صدر اسلام نیز با تولید شایعاتی با انگیزه تهدیدگرانه، جوّ رعب و نگرانی در بین اقشار مختلف مردم ایجاد می‌کردند. قرآن‌کریم در این‌باره به شایعه‌سازی ابوسفیان و ایادی او در غزوه حمراء الاسد اشاره می‌فرماید: «آن مؤمنانی که چون مردم (منافق) به آنها گفتند: لشکری بسیار علیه شما مؤمنان فراهم شده، از آنان در اندیشه و برحذر باشید، (این تبلیغات) بر ایمان‌شان بیفزود و گفتند: تنها خدا ما را کفایت کند و او نیکو وکیل و کارسازی است.»(۹)
قرآن در این آیه شریفه، به انگیزه تهدیدگرانه ابوسفیان و جاسوسانش در تولید و انتشار شایعات در میان رزمندگان سپاه اسلام اشاره کرده است.(۱۰)
۳- جلب توجه اجتماعی 
با توجه به اینکه یکی از ویژگی‌های شایعه اهمیت فوق‌العاده آن برای جمع و گروه خاصی است و به همین دلیل، زمینه انتشار می‌یابد، باید اذعان کرد که ناقل این شایعه نیز به‌هنگام جلب توجه دیگران برای بازگویی موضوع، احساس می‌کند که به لحاظ اینکه وجودش منبع چنین خبر مهمی است، خود نیز فرد مهم و قابل‌توجّهی است؛ بنابراین، یکی از راه‌های جلب توجه افراد در جمع‌های مختلف، احساس خود مهم‌بینی از طریق شایعه‌سازی و شایعه‌گویی است و این خود برای بسیاری از افرادی که فاقد مهارت‌های اجتماعی سالم و اعتماد‌به‌نفس لازم هستند و به‌خصوص آنهائی که وجودشان مملو از احساس حقارت است می‌تواند انگیزه قوی و روش مؤثر باشد برای اینکه خود را در کانون توجه دیگران قرار 
دهند. 
این قبیل افراد به دلیل اینکه در مجامع و مهمانی‌ها و گردهمایی‌ها نمی‌توانند با توانایی واقعی‌، ویژگی‌های شخصیتی که از خود سراغ دارند مورد توجه دیگران واقع شوند، ناگزیر درصدد شایعه‌جویی و شایعه‌سازی برمی‌آیند.(۱۱)
۴- ایجاد اختلاف و تفرقه 
گاه شایعه‌سازی به انگیزه ایجاد تفرقه میان گروه‌ها و اقوام مختلف است؛ شایعه‌سازان از دیرباز با استفاده سلاح دو به هم‌زنی و اختلاف‌اندازی بین یاران حق، جنگی تمام‌عیار را بر ضد این جریان طرح‌ریزی کرده‌اند. قرآن‌کریم به جریان حق هشدار می‌دهد: «‌و مانند کسانى نباشید که بعد از آنکه دلایل روشن برایشان آمد، باز هم اختلاف کرده و پراکنده شدند و براى آنان عذابى بزرگ است.»(۱۲) 
کفرپیشگان با نسبت دادن اتهاماتی چون سحر، جنون، کهانت و... به انبیای الهی و انتشار آن در جامعه، قصد داشتند شخصیت انبیا را مورد هجوم قرار داده و تخریب کنند و با جریحه‌دار کردن حیثیت آنان، مردم را از اطرافشان پراکنده و ایجاد تفرقه نمایند.(۱۳)
در تاریخ اسلام نیز معاویه برای ایجاد اختلاف و تفرقه در میان سپاهیان امام حسن(ع) از حربه‌ شایعه استفاده کرد؛ هنگامی که امام(ع) برای نبرد با معاویه، در تدارک نیرو بودند، معاویه تلاش می‌کرد تا با استفاده از نشر اکاذیب و تبلیغات سوء، در میان سپاهیان آن حضرت، شک و تردید ایجاد کند و آنان را از حضور در جنگ، منصرف نماید. معاویه برای این منظور، عوامل خود را مأمور کرد تا شایعه کنند که امام حسن(ع) با معاویه صلح کرد. در گزارشی آمده است که معاویه، جاسوسان خود را به میان سپاه مقدم امام حسن(ع) فرستاد تا بین آنها شایع کنند که امام با نامه‌نگاری، از معاویه درخواست صلح کرده است.(۱۴) این در حالی بود که تا آن زمان، هیچ نامه‌ای در رابطه با این مسئله، رد و بدل نشده بود. این شایعات در نهایت، دیدگان بسیاری از سربازان و سرداران سپاه امام حسن(ع)، بخصوص عبیدالله بن عباس را متزلزل کرد و آنان را فریب داد و در نتیجه امام حسن(ع) تنها شد و برای حفظ اساس اسلام، صلح تحمیلی معاویه را پذیرفت(۱۵) در زمان حاضر نیز دشمنان با شایعه‌سازی درصدد ایجاد اختلاف و تفرقه هستند. رهبر معظم انقلاب فرمودند: «دشمن در تلاش است با شایعه‌سازی و تهمت‌پراکنی مردم را به‌جان یکدیگر بیندازد که البته نمی‌تواند، امّا مردم باید با این شگردها مقابله کنند؛ لازم است مردم در مقابل این تبلیغات، ایستادگی و علیه آن حرکت کنند و جوانان با هوشمندی، فضای مجازی را به ابزاری برای زدن تو دهنی به دشمنان تبدیل کنند.»(۱۶)
۵- دگرگونی ارزش‌های الهی 
گاهی دشمن با شایعه‌سازی، ارزش‌ها را جابه‌جا می‌کند؛ یعنی «معروف» به جای «منکر» و «منکر» به جای «معروف» می‌نشیند تا آنجا که ‌امام حسین(ع) ‌با آن همه فضایل، «خروج‌کننده علیه حاکم زمان» و یزید شرابخوار و عیاش، «امیرالمؤمنین» لقب می‌گیرد. در حماسه‌ عاشورا، دشمن شایعه خارجی‌بودن را مطرح کرد، چنان‌که یکی از فرماندهان ابن زیاد (عمرو بن حجّاج) از روی مباهات و افتخار می‌گفت: «ما اطاعت از امام [خود یعنی یزید] را کنار نگذاشته و از جماعت کناره‌گیری نکردیم.»(۱۷) آن نانجیب به قوای ابن زیاد نصیحت می‌کرد: «طاعت و جماعت خود را رعایت کنید و در به قتل رسانیدن کسی که از دین خود خارج گشته و با امام (یزید) مخالفت کرده تردید نکنید.» (۱۸)
تأثیر این شایعه و نشر اکاذیب تا آنجا بود که در روز روشن و مقابل چشمان مردم، اهل‌بیت پیامبر(ص) را به کوچه و بازار آوردند و به آنها تهمت خروج بر حاکم زدند و می‌گفتند: «سر یکى از خارجى‌ها را که بر یزید خروج کرده است آورده‏اند.» (۱۹) در زمان حاضر نیز دشمن تلاش می‌کند با رواج شایعات، جای «مظلوم» و«شهید» را با «ستمگر» و «جلاّد» جابه‌جا کند. از این‌رو رهبر معظم انقلاب هشدار داده و فرمودند: «مراقب باشیم تا مثل دهه شصت، جای شهید و جلاّد عوض نشود، زیرا ملت ایران در دهه شصت مظلوم واقع شد و به دلیل اینکه تروریست‌ها و منافقین و پشتیبانان آنها به امام و ملت ایران ظلم و خباثت کردند، ملت در موضع دفاع قرار گرفت و در نهایت هم پیروز شد.»(۲۰) با توجه به تأثیرگذاری شایعات در دگرگونی ارزش‌ها، رهبر معظم انقلاب، «جهاد تبیین» را از مهم‌ترین جهادها برشمرده و رسالت نیروهای انقلابی در امر تبیین حقایق جامعه را بسیار سنگین معرفی کرده‌اند. 
۶- انگیزه‌های غیرمنطقی و کینه‌جویانه
کینه نوعی از دشمنی محسوب می‌شود که فرد آن را در دل خود پنهان داشته و بروز نمی‌دهد؛ امّا عداوت که ثمره کینه و حقد است زمانی پدید می‌آید که کینه و حقد در انسان شدت یافته و خزانه دل از محافظت آن عاجز شود و در این حالت است که انسان پرده از روی کار برداشته و کینه خود را در اعمال و رفتارش آشکار می‌کند.(21) بر این اساس، هرچه در درون انسان از کینه وجود دارد به‌ناچار بخشی از آن در ظاهر اعمال و سخنان وی، بروز خواهد کرد. امام علی(ع) می‌فرماید: «مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ، وَصَفَحَاتِ وَجْهِهِ؛ کسی در دل چیزی پنهان نمی‌کند، مگر آنکه در گفتار و رفتارش آشکار شود.»(22) این افراد برای کسب آرامش به طرق گوناگون درصدد ضربه‌زدن و انجام هر کار شرّ و نامشروعی علیه افراد و گروه‌هایی که رفتار یا کردار آنان، سبب ناراحتی آنان شده است، برآمده و در این میان از هر دروغ، غیبت، بهتان، ایذاء و استهزاء و مانند آن نسبت به آنان فروگذار نمی‌کنند(۲3) و از جمله اقدامات افراد کینه‌توز، شایعه‌سازی و دروغ‌پردازی است و تا این امر تحقق نیابد، آنان به آرامش نرسیده و از فشارهای روحی و روانی خلاصی نمی‌یابند. البته این امر بدان علت است که افراد کینه‌توز، از نعمت آرامش بهره‌مند نیستند و در رنج و ناراحتی به‌سر می‌برند؛ چنان‌که در منابع روایی از امام عسکری(ع) نقل شده که فرمودند: «أَقَلُّ النّاسِ راحَهً الحَقُودُ؛ شخص کینه‌توز، کم‌آسایش‌ترین مردم است.»(24) یکی از صاحب‌نظران در این‌باره می‌نویسد: «انگیزه‌ها و مقاصد غیرمنطقی و کینه‌جویانه، عامل اصلی تولید و پردازش و شیوع بعضی از شایعات بی‌اساس در سطوح محدود یا گسترده است. مسئله شایعه‌سازی و شایعه‌پردازی با اهداف کینه‌توزانه و تخریب شخصیت حقیقی و حقوقی افراد، جمعیت‌ها، نهادها و کشورها، سابقه‌ای طولانی داشته و با تاریخ زندگی اجتماعی انسان همراه است. در واقع یکی از ابزارهای مهم دشمن در تخطئه و تخریب رقیب و طرف مقابل، استفاده از همین شیوه است.»(25)
درباره نقش کینه و عداوت در شکل‌گیری شایعات، می‌توان به شایعه‌سازی منافقان در صدر اسلام اشاره کرد که کینه و عداوت شدیدی نسبت به اسلام و مسلمانان داشتند.(۲6) قرآن‌کریم می‌فرماید: «گاهی دشمنی شما را بر زبان هم آشکار می‌کنند در حالی که آنچه در دل پنهان می‌دارند، بیش از آن است.»(۲7)
منافقان که آتش کینه سراپای وجودشان را فراگرفته و آزارشان می‌داد و از سویی نیز به دلیل قدرت و سیطره حکومت اسلامی، قادر به درگیری مسلحانه نبودند،(۲8) برای فرونشاندن آتش کینه خود و تسکین روح ناآرامشان، سعی می‌کردند که با استفاده از اقدامات خرابکارانه چون تولید و انتشار شایعات به تضعیف نظام اسلامی بپردازند. آنان گاهی از حربه شایعه، جهت ترور شخصیت و تخریب منزلت اجتماعی مسلمانان بهره می‌گرفتند.(29) همچنین گاهی از این طریق به ایجاد ترس و دلهره در جامعه اسلامی می‌پرداختند تا از مجرای شایعات به اهداف شوم و شیطانی خود دست یابند.
قرآن‌کریم درباره مجازات شایعه‌سازان به پنج برخورد مهم اشاره می‌فرماید: «تو را بر ضد آنان برمی‌انگیزیم [که یا تبعیدشان کنی یا با آنان بجنگی]، آنگاه در این شهر جز اندکی [که خالص و پاک هستند] در کنار تو نخواهند ماند؛ [این چند گروه به علت اعمال ناهنجارشان] لعنت‌شدگانند، هرکجا یافت شوند باید دستگیر شده و به سختى کشته شوند.»(30)
از راهکارهای مناسب برای مقابله با این روش تبلیغاتی و تأثیرات ناگوار آن در جنگ، ابهام‌زدایی از اخبار، تحقیق و بررسی گزارش‌ها و ارجاع اخبار به اهل تشخیص است که در آیات قرآن بارها به مناسبت‌های مختلف به آنها اشاره شده است. 
راه‌های رویارویی با شایعات 
از آنجا که خبرهای کذب و شایعات در بستر ابهام و فقر اطلاعاتی جامعه شکل می‌گیرد، لذا ابهام‌‌زدایی و اطلاع‌رسانی به‌موقع و سریع مسئولان و  صاحب‌نظران به طبقات و اقشار مختلف مردم از طریق رسانه‌های پرمخاطب اجتماعی، نقش اساسی در پیشگیری و رواج شایعات و اخبار کذب در بین مردم دارد. بهترین زمان مناسب در خنثی‌سازی شایعه، اطلاع‌رسانی و تکذیب بلافاصله‌ ‌آن‌ قبل از شیوع و سرایت در بین آحاد افراد جامعه است؛ در واقع قبل از آنکه امواج مسموم شایعه در سطح جامعه شیوع پیدا کند، خنثی‌سازی آن آسان‌تر خواهد بود. با توجه به اینکه گاهی خبرهای کذب و نادرست از سوی افراد ناآگاه و یا ضعیف‌الایمان به ‌طور ناخواسته انتشار می‌یابد، تبیین و اطلاع‌رسانی و آموزش دائمی به جامعه درباره شگردهای دشمنان در ضربه‌زدن و ایجاد شکاف در بین مردم، یکی دیگر از راه‌های مقابله با نشر اکاذیب است. به ‌قولی؛ «شایعات» همچون «اسکناس‌های تقلبی» هستند که افراد مجرم آن ‌را چاپ می‌کنند؛ اما انسان‌های شریف، ناآگاهانه آن ‌را پخش و مبادله می‌کنند.(31)
پی‌نوشت‌ها:
۱- لغت‌نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ۱۳۷۷ ش، ج۲، ص۱۶۲۴.   ۲- فرهنگ معین، تهران، امیرکبیر، چاپ نهم، ۱۳۷۵ ش،  ج۹، ص۱۴۱۰۲.   ۳- دادگران، سید محمد، افکار عمومی و معیارهای سنجش آن، تهران، نشر مروارید، ۱۳۸۴ش، ص۱۳۴.   ۴- احزاب، آیه۶۰.   ۵- احزاب، آیه‌ ۶۱.   ۶- مجمع البیان‌، ج۴، ص۳۷۱؛ المیزان‌، ج۱۶، ص۳۶۱.   ۷- نهج‌البلاغه، خطبه‌ ۲۰۰.   ۸- افروز، غلامعلی، روانشناسی شایعه و روش‌های مقابله، چاپ چهارم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ص۳۰.   ۹- آل‌عمران، آیه‌ ۱۷۳.   ۱۰- تفسیر مجمع البیان، ج۲، ص۴۵۰   ۱۱- غلامعلی، افروز، مبانی روانشناختی شایعه، مجله روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، شماره ۵، ۱۳۷۴.   ۱۲- آل‌عمران، آیه‌ ۱۰۵.   ۱۳- مجمع البیان‌، ج۷، ص۱۹۹.   ۱۴- ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبه‌الله، شرح نهج‌البلاغه، بی‌جا، دارالاحیاء الکتب العربیه، ۱۳۸۷ق، ج۱۶، ص۴۲.   ۱۵- ابن شهر آشوب، محمدبن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، مطبعه العلمیه، بی‌تا، ج۴، صص ۳۲ -۳۳   ۱۶- بیانات ۱۹/۱۰/۱۳۹۷.   ۱۷- تاریخ طبری، ج۴، ص۲۷۵.   ۱۸- همان، ص۳۲۱.   ۱۹- بحارالانوار، ج۴۵،‌، ص۱۱۴.   ۲۰- بیانات ۱۴/۳/۱۳۹۶.   ۲1- ر.ک: نراقی، احمد، معراج السعاده، قم، انتشارات قائم آل محمد، چاپ اول، ۱۳۸۴ ش، ص ۲۰۰.   ۲2- نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، انتشارات هجرت، ۱۴۱۴ق، چاپ اول، ص۴۷۲، حکمت ۲۶.   ۲3- ر.ک: معراج السعاده، ص۲۰۰.   ۲4- بحارالانوار، چاپ بیروت، ج۷۵، ص۳۷۳.   ۲5- افروز، غلامعلی، روانشناسی شایعه و روش‌های مقابله، چاپ چهارم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ص۲۹.   ۲6- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی‌، چاپ هفدهم، ج۱، ص۴۵۰.   ۲7- آل‌عمران، آیه‌ ۱۱۸.   ۲8- قطب، محمد فی ظلال القرآن، قاهره، دارالشروق، چاپ هفدهم، ۱۴۱۲ ق، ج۴، ص۲۵۰۰.   29- نور، آیات ۱۱-۱۹.   ۳0- احزاب، آیات ۶۰-۶۱.   31- در این بخش، از مقاله «نقش شایعه در جنگ از نگاه قرآن» نوشته آقایان مجید معارف، مجتبی میرزایی و خانم فاخره فراهانی بهره برده‌ایم.
از: پاسدار اسلام شماره ۴۸۱-۴۸۲